10.1. Zestawienie substancji: stymulujące i niestymulujące
Zestawienie opiera się na Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) produktu referencyjnego każdej substancji i na danych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych. Inne preparaty tej samej substancji mogą mieć odmienne wskazania, dlatego kolumna ze wskazaniem odnosi się wyłącznie do wymienionego produktu.
Postaci różnią się między substancjami. Metylofenidat występuje jako tabletki, tabletki o przedłużonym uwalnianiu, kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu oraz tabletki do rozgryzania i żucia. Lisdeksamfetamina jest dostępna wyłącznie jako kapsułki twarde, a atomoksetyna jako kapsułki twarde i tabletki powlekane. Wybór postaci i mocy należy do lekarza prowadzącego. Szczegóły każdej substancji zawierają karty metylofenidatu, produktu Elvanse i atomoksetyny.
| Substancja | Rodzaj działania i status prawny | Kategoria wydania | Produkty w obrocie (przykłady) | Wskazanie w ChPL produktu referencyjnego |
|---|---|---|---|---|
| Metylofenidat | Metylofenidat to lek stymulujący, substancja psychotropowa grupy II-P | Metylofenidat: Rpw we wszystkich postaciach | Metylofenidat: Medikinet, Medikinet CR, Concerta, Mindetra, Tuzulby, Atenza | ChPL Medikinet (tabletki): ADHD u dzieci od 6. roku życia, gdy inne środki nie wystarczają; ten produkt nie jest przeznaczony dla dorosłych |
| Lisdeksamfetamina | Lisdeksamfetamina to lek stymulujący (prolek deksamfetaminy), substancja psychotropowa grupy II-P | Lisdeksamfetamina: Rpw | Lisdeksamfetamina: Elvanse, Eldefab, Lysmi, Lisdexamfetamine Aristo | ChPL Elvanse: dzieci powyżej 6 lat po niewystarczającej odpowiedzi na metylofenidat oraz dorośli, u których objawy ADHD występowały w dzieciństwie |
| Atomoksetyna | Atomoksetyna to lek niestymulujący, poza wykazem substancji psychotropowych | Atomoksetyna: Rp | Atomoksetyna: Auroxetyn, Atofab, Kamaptin, Konaten, Atomoksetyna Medice | ChPL Auroxetyn: dzieci od 6 lat, młodzież i dorośli, u dorosłych po potwierdzeniu objawów z dzieciństwa |
10.2. Mechanizm działania według charakterystyk
Stymulanty i atomoksetyna wpływają na te same układy przekaźnikowe, ale w inny sposób. ChPL Medikinet podaje, że mechanizm metylofenidatu nie został do końca poznany; przypuszcza się, że lek blokuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy do neuronu presynaptycznego i zwiększa uwalnianie tych monoamin. Charakterystyka opisuje to jako łagodne pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, z wyraźniejszym wpływem na psychikę niż na aktywność ruchową. Dla tabletek Medikinet krótki okres półtrwania odpowiada czasowi działania od 1 do 4 godzin.
Lisdeksamfetamina sama nie jest aktywna. Po połknięciu wchłania się z przewodu pokarmowego i ulega przemianie, głównie w krwinkach czerwonych, do deksamfetaminy, która odpowiada za efekt leczniczy. Uważa się, że deksamfetamina blokuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy oraz zwiększa ich wydzielanie. W badaniach klinicznych opisanych w ChPL Elvanse efekt utrzymywał się po 13 godzinach od podania u dzieci i po 14 godzinach u dorosłych.
Atomoksetyna działa inaczej: to wybiórczy inhibitor presynaptycznego transportera noradrenaliny, który według ChPL przypuszczalnie nie wpływa bezpośrednio na przenośniki serotoniny ani dopaminy. Charakterystyka zaznacza wprost, że atomoksetyna nie jest środkiem psychostymulującym ani pochodną amfetaminy. Atomoksetyna nie figuruje też w wykazie substancji psychotropowych i jest wydawana na receptę Rp.
10.3. ADHD u dorosłych: które substancje mają takie wskazanie
Rejestracja różni się w zależności od wieku pacjenta. W ChPL Elvanse i w ChPL Auroxetyn dorośli są wymienieni wprost, ale pod warunkiem, że objawy ADHD występowały już w dzieciństwie. Przy atomoksetynie charakterystyka zaleca potwierdzenie tego przez osobę trzecią i stanowi, że nie należy rozpoczynać leczenia, gdy takich objawów nie da się zweryfikować.
Obie charakterystyki wymagają, aby ADHD miało co najmniej umiarkowane nasilenie, widoczne w zaburzeniu funkcjonowania w dwóch lub więcej obszarach życia, na przykład w pracy, w nauce i w relacjach. Rozpoznanie stawia się na podstawie szczegółowego wywiadu i badania według kryteriów ICD lub DSM; pojedynczy objaw ani pojedynczy test nie wystarczają.
Inaczej jest z metylofenidatem. ChPL produktu referencyjnego Medikinet (tabletki) opisuje leczenie dzieci od 6. roku życia i stwierdza, że ten produkt nie jest przeznaczony dla dorosłych z ADHD, bo bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie nie ustalono. Inne preparaty metylofenidatu mogą mieć odmienne wskazania; o tym, czy dany produkt jest właściwy dla dorosłego, rozstrzyga psychiatra na podstawie charakterystyki konkretnego preparatu. Rozpoznanie w dorosłości opisuje karta ADHD u osób dorosłych.
Wszystkie trzy charakterystyki wpisują lek w kompleksowy program leczenia, który obejmuje także oddziaływania psychologiczne, edukacyjne i społeczne. Nie u każdego pacjenta z ADHD farmakoterapia jest wskazana. Leczenie rozpoczyna specjalista doświadczony w terapii ADHD; przy atomoksetynie ChPL wymienia pediatrę, psychiatrę dzieci i młodzieży lub psychiatrę.
10.4. Ryzyko uzależnienia i nadużycia w obu grupach
Ryzyko nadużycia jest główną różnicą prawną i kliniczną między stymulantami a atomoksetyną. ChPL Medikinet ostrzega, że przewlekłe nadużywanie metylofenidatu może doprowadzić do znacznej tolerancji i uzależnienia psychicznego z zaburzeniami zachowania, a przy nadużywaniu pozajelitowym mogą pojawić się epizody psychotyczne. ChPL Elvanse opisuje to samo dla pochodnych amfetaminy i dodaje, że ryzyko stosowania niezgodnego z zaleceniami może być większe u dorosłych, zwłaszcza młodych, niż u dzieci.
Obie charakterystyki nakazują lekarzowi ocenić to ryzyko przed włączeniem leku, a u osób z uzależnieniem od alkoholu lub innych substancji w wywiadzie zachować szczególną ostrożność. Przy odstawianiu metylofenidatu wymagany jest staranny nadzór, bo przerwanie leczenia może ujawnić depresję; przy nadużywaniu pochodnych amfetaminy ChPL Elvanse wymienia jako objawy odstawienia zmęczenie i depresję. ChPL Elvanse zaleca też właściwe przechowywanie i utylizację niewykorzystanych kapsułek, aby lek nie trafił do innych osób.
Atomoksetyna w badaniu z podwójnie ślepą próbą u dorosłych nie dawała wzorca odpowiedzi sugerującego działanie stymulujące lub euforyzujące. Ma jednak własne ostrzeżenie: u leczonych zgłaszano myśli i próby samobójcze, częściej u dzieci i młodzieży niż w grupie placebo, dlatego pacjenta po włączeniu leku obserwuje się pod tym kątem. Nasilenie takich myśli przy którymkolwiek leku na ADHD wymaga pilnego kontaktu z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu telefonu pod 112.
10.5. Przeciwwskazania w charakterystykach
Charakterystyki wymieniają przeciwwskazania, które w części się pokrywają. Żadnej z trzech substancji nie stosuje się razem z inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO; przy metylofenidacie chodzi o nieselektywne i nieodwracalne) ani w ciągu 14 dni od ich odstawienia, w jaskrze (przy atomoksetynie: z wąskim kątem) i przy guzie chromochłonnym. Pozostałe przeciwwskazania różnią się między produktami:
- Metylofenidat (ChPL Medikinet): także nadczynność tarczycy; występujące obecnie lub w przeszłości m.in. ciężka depresja, skłonności samobójcze, objawy psychotyczne, mania, schizofrenia, jadłowstręt psychiczny i niekontrolowana choroba afektywna dwubiegunowa typu I; wcześniej występujące zaburzenia sercowo-naczyniowe, m.in. ciężkie nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, choroba niedokrwienna serca i zawał, oraz zaburzenia naczyń mózgowych, w tym tętniak i udar.
- Lisdeksamfetamina (ChPL Elvanse): także nadczynność tarczycy niezależnie od nasilenia, stany przebiegające z pobudzeniem, jawne klinicznie choroby układu sercowo-naczyniowego, zaawansowana miażdżyca oraz umiarkowane lub ciężkie nadciśnienie tętnicze.
- Atomoksetyna (ChPL Auroxetyn): także ciężkie zaburzenia sercowo-naczyniowe i ciężkie zaburzenia naczyń mózgowych, w tym tętniak lub udar mózgu.
10.6. Alkohol i inne leki
ChPL Medikinet podaje, że alkohol może nasilać niepożądane działanie metylofenidatu na ośrodkowy układ nerwowy, i zaleca powstrzymanie się od picia w czasie leczenia. ChPL Elvanse informuje, że dane o interakcji lisdeksamfetaminy z alkoholem są ograniczone; brak danych nie jest dowodem, że połączenie jest bezpieczne. Pełną listę interakcji lekarz porównuje z rekordem wszystkich przyjmowanych preparatów, co opisuje karta o interakcjach przy wystawianiu recepty.
10.7. Refundacja i koszt: od czego zależą
Karta nie podaje kwot, bo zależą one od konkretnego produktu, mocy, wielkości opakowania i tego, czy na receptę przysługuje refundacja. Status refundacyjny określa aktualny wykaz leków refundowanych, osobno dla każdego produktu i opakowania, często z zawężeniem do wybranych wskazań. Dorosły pacjent powinien więc zapytać lekarza wystawiającego receptę o poziom odpłatności w swojej sytuacji, a cenę konkretnego preparatu sprawdzić w aptece.
Cena może się różnić również między postaciami tej samej substancji, na przykład między tabletkami a kapsułkami o zmodyfikowanym uwalnianiu. Jeżeli koszt utrudnia kontynuację, warto powiedzieć o tym psychiatrze prowadzącemu: wybór substancji i postaci należy do niego.
Żadnego leku z tej karty nie kupi się legalnie bez recepty. Preparaty oferowane z nielegalnych źródeł mogą być podróbkami o nieznanym składzie.
10.8. Kontynuacja leczenia: przepisy i tryb wniosku
Recepta na metylofenidat i lisdeksamfetaminę podlega przepisom o substancjach psychotropowych grupy II-P. Jej termin realizacji wynosi 30 dni, także w postaci elektronicznej (art. 96a ust. 7 pkt 4 Prawa farmaceutycznego). Jednorazowo można przepisać ilość na najwyżej 90 dni stosowania, w tym do 3 recept na następujące po sobie okresy, łącznie nieprzekraczające 90 dni. Recepta na atomoksetynę podlega zasadom ogólnym: termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni; odrębne terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni).
Gdy receptę wystawia się na kontynuację bez ponownego badania (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty), przy substancjach grupy II-P obowiązuje reguła 3 miesięcy: od ostatniego zbadania pacjenta mogą upłynąć najwyżej 3 miesiące (§ 7 ust. 2b rozporządzenia, Dz.U. 2025 poz. 1678). Lekarz sprawdza też historię recept w systemie P1 albo w wywiadzie. Z obu wymogów zwolniony jest wyłącznie lekarz udzielający świadczeń w ramach umowy z NFZ o podstawową opiekę zdrowotną.
W medirecept wniosek o kontynuację składa się przez formularz z wywiadem. Ocenia go lekarz orzekający (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), który porównuje dane z dokumentacją i z rekordem dotychczasowych recept, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie stawiamy rozpoznania ADHD i nie włączamy pierwszego leku; to zadanie psychiatry na wizycie. Lekarz może odmówić, a gdy od ostatniego badania minęło więcej niż 3 miesiące, recepty bez badania wystawić nie może. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
Wystawiona e-recepta ma identyfikator dostępowy, czyli kod, z którym pacjent realizuje ją w aptece. Wymagane dokumenty wymienia karta dokumentacji do wniosku, a przebieg wniosku strona e-recepty psychiatrycznej.
Substancje z tej grupy
- Metylofenidat - Metylofenidat: lek psychostymulujący stosowany w leczeniu ADHD (Rpw, grupa II-P)
- Atomoksetyna - Atomoksetyna: niestymulujący lek na ADHD u dzieci od 6 lat, młodzieży i dorosłych
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Medikinet (metylofenidat), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Elvanse (lisdeksamfetamina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Auroxetyn (atomoksetyna), URPL
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje (Dz.U. 2025 poz. 1678)
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2026 poz. 612)
- Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)