Na czym dokładnie polega derealizacja?

To odczucie, że otoczenie jest nierealne, odległe lub sztuczne, jakby oglądane przez szybę albo we śnie, przy zachowanej świadomości, że to tylko wrażenie. Najczęściej pojawia się w silnym lęku i napadach paniki, w przewlekłym stresie lub po niewyspaniu. Bywa połączona z depersonalizacją, czyli poczuciem oderwania od samego siebie.

Czy derealizacja jest niebezpieczna dla zdrowia?

Sama w sobie zwykle nie zagraża życiu ani nie prowadzi do psychozy, choć bywa bardzo nieprzyjemna. Groźna może być jej przyczyna: nagły początek z zaburzeniami mowy, widzenia, osłabieniem kończyny, drgawkami lub po urazie głowy wymaga wezwania pomocy pod numerem 112. Myśli samobójcze to sygnał do kontaktu z telefonem wsparcia 116 123 (całodobowo, bezpłatnie), a bezpośrednie zagrożenie życia do wezwania pomocy pod numerem 112.

Czy istnieją leki na derealizację?

Nie ma leku zarejestrowanego wyłącznie w tym wskazaniu. Psychiatra leczy chorobę podstawową, na przykład zaburzenie lękowe lub depresję, często lekiem z grupy SSRI, takim jak sertralina czy escytalopram. Podstawą pozostaje psychoterapia poznawczo-behawioralna. Pierwszy dobór leku odbywa się na wizycie, a nie przez formularz online.

Czy z powodu derealizacji można otrzymać zwolnienie lekarskie?

Zwolnienie jest możliwe, jeśli lekarz uzna, że stan zdrowia uniemożliwia pracę, ale nie przysługuje automatycznie z powodu samego objawu. W usłudze online decyzję podejmuje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może też odesłać pacjenta do psychiatry, który zna przebieg leczenia.

Derealizacja co to jest: karta objawów, przyczyn i leczenia

1. Co to derealizacja: definicja w ujęciu karty

W terminologii psychiatrycznej derealizacja jest objawem dysocjacyjnym: zaburzeniem doświadczania świata zewnętrznego, a nie zaburzeniem samego postrzegania. Wzrok i słuch działają prawidłowo, natomiast zmienia się poczucie realności tego, co się widzi i słyszy. Często towarzyszy jej depersonalizacja, czyli wrażenie oderwania od własnego ciała, myśli lub emocji, jakby obserwowało się siebie z boku.

Kluczowa różnica wobec psychozy dotyczy krytycyzmu. Osoba z derealizacją mówi „wygląda to tak, jakby świat był nieprawdziwy” i wie, że to odczucie; osoba w psychozie bywa przekonana, że rzeczywistość naprawdę się zmieniła. Ten element lekarz sprawdza w pierwszej kolejności.

Pojedyncze, krótkie epizody zdarzają się także u osób zdrowych, na przykład po nieprzespanej nocy lub w skrajnym zmęczeniu. O zaburzeniu depersonalizacji-derealizacji, ujętym zarówno w klasyfikacji ICD-11, jak i w DSM-5, mówi się dopiero wtedy, gdy objawy są uporczywe lub nawracające, wywołują cierpienie albo utrudniają funkcjonowanie i nie da się ich wyjaśnić inną chorobą ani działaniem substancji.

2. Objawy derealizacji: jak opisują je pacjenci

Opisy są zaskakująco podobne u różnych osób, choć trudno ująć je słowami. W dokumentacji lekarskiej najczęściej pojawiają się następujące sformułowania:

świat jak za szybą, mgłą lub zasłoną, z poczuciem dystansu do otoczenia;
otoczenie płaskie, dwuwymiarowe, jak dekoracja albo scena z filmu;
wrażenie snu na jawie, nierealności chwili;
zmienione odczuwanie barw, ostrości, wielkości przedmiotów lub odległości;
dźwięki stłumione albo dochodzące jakby z daleka;
znajome miejsca i osoby wydają się obce lub sztuczne;
zaburzone poczucie upływu czasu: chwila się dłuży albo wydarzenia zlewają się w jedno;
Lęk przed „zwariowaniem”, wielokrotne sprawdzanie, czy wrażenie minęło, uporczywe analizowanie własnego stanu.

3. Przyczyny i czynniki ryzyka derealizacji

Derealizacja rzadko jest zjawiskiem samodzielnym. Zwykle stanowi reakcję organizmu na przeciążenie: przy bardzo silnym pobudzeniu układ nerwowy jakby „ścisza” odbiór otoczenia, co subiektywnie odczuwa się jako nierealność. Najczęstszym tłem są zaburzenia lękowe. W napadzie paniki derealizacja pojawia się wraz z kołataniem serca, dusznością i lękiem przed utratą kontroli, a następnie sama staje się źródłem kolejnego lęku, który podtrzymuje objaw.

W wywiadzie lekarz zwykle odnotowuje, które z poniższych okoliczności występują u pacjenta, bo od nich zależy dalsza ścieżka:

napady paniki, lęk uogólniony, fobia społeczna i inne zaburzenia lękowe;
depresja, w tym przebiegająca z obniżonym odczuwaniem emocji;
przewlekły stres, przeżycie urazowe, zespół stresu pourazowego;
niedobór snu i wyczerpanie;
substancje psychoaktywne, w tym marihuana i środki halucynogenne, a także stany po ich odstawieniu;
choroby neurologiczne, zwłaszcza niektóre postaci padaczki i migreny, oraz urazy głowy;
Doświadczenia przemocy lub zaniedbania w dzieciństwie, opisywane jako czynnik sprzyjający przewlekłej postaci.

4. Diagnoza: kto ją stawia i jak wygląda badanie

Rozpoznanie przyczyny derealizacji stawia psychiatra. Do lekarza psychiatry w ramach NFZ nie potrzeba skierowania. Pierwszym przystankiem bywa też lekarz rodzinny, który może zlecić badania podstawowe i wykluczyć przyczyny somatyczne.

Badanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie: od kiedy objawy trwają, w jakich sytuacjach się nasilają, czy pojawiają się z napadami lęku, czy wystąpiły po substancjach, urazie głowy lub utracie przytomności. Lekarz ocenia zachowanie krytycyzmu, nastrój, sen, przyjmowane leki i używki. Gdy obraz sugeruje tło neurologiczne, kieruje do neurologa, który decyduje o badaniach takich jak EEG czy obrazowanie mózgu. Pomocniczo stosuje się kwestionariusze nasilenia objawów dysocjacyjnych.

Pacjent, który zgłasza się na wizytę, ułatwia ocenę, przynosząc spisane epizody: datę, okoliczności, czas trwania i towarzyszące objawy. Taki prosty rejestr często mówi lekarzowi więcej niż jednorazowy opis z pamięci.

5. Leczenie derealizacji: psychoterapia i leki

Podstawą jest leczenie przyczyny i psychoterapia. Nie ma leku zarejestrowanego w Polsce wyłącznie do leczenia derealizacji. Gdy objaw wynika z zaburzenia lękowego lub depresji, farmakoterapia dotyczy tej choroby podstawowej, a decyzję o jej włączeniu podejmuje psychiatra na wizycie. Tabela zestawia stosowane metody; każdy wiersz opisuje jedną z nich.

Według ChPL działanie sertraliny może pojawić się w ciągu 7 dni, ale trwały efekt wymaga dłuższego leczenia; przy escytalopramie w depresji poprawa następuje zwykle po 2-4 tygodniach. Opisy leków zawierają karty sertralina oraz Escitil (escytalopram).
Ostrzeżenie z punktu 4.4 ChPL leków przeciwdepresyjnych: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. W takiej sytuacji potrzebny jest kontakt z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia numer 112.
Escytalopram jest przeciwwskazany u osób z wydłużonym odstępem QT i w połączeniu z innymi lekami wydłużającymi QT. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, i wymienia wprost citalopram i escytalopram; zestawienie leków zawsze ocenia lekarz.

Metoda	Na czym polega	Uwagi
Psychoedukacja przy derealizacji	Wyjaśnienie mechanizmu objawu i jego związku z lękiem	Samo zrozumienie, że derealizacja nie oznacza utraty zmysłów, często obniża napięcie
Psychoterapia poznawczo-behawioralna przy derealizacji	Praca nad błędnym kołem lęku, sprawdzania i skupiania uwagi na objawie	Metoda szeroko stosowana w lęku panicznym, dostosowywana także do objawów dysocjacyjnych
Leczenie zaburzenia lękowego lub depresji lekiem z grupy SSRI	Sertralina lub escytalopram dobrane przez psychiatrę do rozpoznanej choroby podstawowej	Według ChPL sertralina ma wskazania m.in. w depresji, lęku napadowym, zespole lęku społecznego, ZO-K i PTSD, a escytalopram w depresji, lęku panicznym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i ZO-K
Uporządkowanie snu i odstawienie substancji przy derealizacji	Regularny sen, rezygnacja z marihuany i innych środków psychoaktywnych	Przy derealizacji wywołanej substancjami bywa to warunkiem poprawy
Leczenie neurologiczne derealizacji	Terapia padaczki lub migreny prowadzona przez neurologa	Dotyczy sytuacji, gdy badanie wykaże przyczynę neurologiczną

6. Kiedy derealizacja wymaga pilnej pomocy

Większość epizodów derealizacji nie zagraża życiu. Istnieją jednak sytuacje, w których nie czeka się na planową wizytę. Wzywa się pogotowie pod numerem 112 albo jedzie na szpitalny oddział ratunkowy, gdy derealizacja zaczyna się nagle i towarzyszy jej osłabienie lub drętwienie kończyny, zaburzenia mowy lub widzenia, bardzo silny ból głowy, drgawki, utrata przytomności albo splątanie, a także gdy pojawiła się po urazie głowy lub po przyjęciu substancji.

Pilnej oceny psychiatrycznej wymaga utrata krytycyzmu, czyli przekonanie, że świat naprawdę przestał istnieć, oraz słyszenie głosów lub widzenie rzeczy, których inni nie widzą. W nagłych przypadkach izba przyjęć szpitala psychiatrycznego przyjmuje bez skierowania.

Jeśli derealizacji towarzyszą myśli samobójcze albo poczucie, że nie da się dłużej wytrzymać, można zadzwonić:

116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo, bezpłatnie;
112 - numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

7. Przebieg derealizacji i rokowanie

Derealizacja związana z napadem paniki zwykle mija razem z napadem. Gdy jej źródłem jest przewlekły lęk lub depresja, objaw słabnie wraz z leczeniem choroby podstawowej. Postać przewlekła bywa uciążliwa, ale zaburzenie depersonalizacji-derealizacji z zachowanym krytycyzmem jest odrębnym rozpoznaniem, a nie wczesnym etapem schizofrenii. Utrata krytycyzmu albo pojawienie się omamów wymaga pilnej oceny psychiatrycznej (punkt 6).

Obserwacje kliniczne wskazują, że objaw nasila skupianie na nim uwagi: ciągłe sprawdzanie, czy świat „jest już normalny”, wyszukiwanie chorób w internecie i unikanie sytuacji. Psychoterapia uczy przerywania tego mechanizmu, dlatego odgrywa w leczeniu główną rolę.

8. Postępowanie w trakcie epizodu: zapis praktyczny

Poniższe sposoby nie zastępują leczenia, ale wiele osób opisuje je jako pomocne, gdy epizod już trwa. Ich wspólną zasadą jest przeniesienie uwagi z analizowania objawu na konkretne bodźce z otoczenia i z ciała. Jeśli którykolwiek z nich nasila lęk, warto go pominąć i omówić z terapeutą.

nazwanie w myślach tego, co się dzieje: „to derealizacja, reakcja na lęk, minie”, zamiast walki z odczuciem;
spokojny, wydłużony wydech, powtarzany przez kilka minut;
skupienie na zmysłach: wymienienie kilku przedmiotów w zasięgu wzroku, dotyk szorstkiej lub chłodnej powierzchni, zimna woda na dłonie;
zmiana aktywności na prostą czynność wymagającą uwagi, na przykład liczenie kroków podczas spaceru;
ograniczenie kofeiny i alkoholu oraz zadbanie o sen, bo nadmiar kofeiny, alkohol i niewyspanie często poprzedzają w wywiadach pacjentów nasilenie objawów;
Zapisanie epizodu w rejestrze objawów po jego ustąpieniu, aby pokazać go lekarzowi lub terapeucie.

9. Derealizacja i leczenie online: zakres usługi

Online nie stawia się rozpoznania derealizacji ani nie rozpoczyna jej leczenia. Pierwsza ocena, ustalenie przyczyny i dobór leku należą do psychiatry na wizycie, a przy objawach neurologicznych także do neurologa.

Z usługi może skorzystać osoba, która jest już leczona przez psychiatrę, na przykład lekiem z grupy SSRI z powodu zaburzenia lękowego, i ma dokumentację tego leczenia. Składa wniosek o e-receptę na kontynuację: formularz z wywiadem ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), który w razie potrzeby zadaje pytania na czacie. Podstawą jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, dopuszczający receptę bez badania, gdy kontynuację uzasadnia dokumentacja. Lekarz może odmówić; opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Zwolnienie lekarskie przy derealizacji również wymaga oceny: o wystawieniu decyduje lekarz po analizie wniosku, może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry. Zasady opisuje strona zwolnienia L4.

Źródła

Psychiatria kosztuje 250,00 zł. O wystawieniu dokumentu decyduje lekarz. Wniosek o kontynuację leczenia.

Derealizacja: karta informacyjna o objawach, przyczynach i ścieżce diagnostycznej