1. Hormon, lek i suplement: trzy różne rekordy
Melatonina to hormon wytwarzany w organizmie, którego wydzielanie narasta wieczorem i w nocy. Sygnalizuje mózgowi porę snu i pomaga synchronizować rytm dobowy. Wskazanie produktu leczniczego z melatoniną (Circadin) dotyczy osób w wieku 55 lat i starszych.
W aptece i w sklepie ta sama nazwa substancji występuje w dwóch kategoriach prawnych. Pierwsza to produkt leczniczy, taki jak Circadin, dopuszczony do obrotu na podstawie badań i opisany w Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) zatwierdzonej w procedurze Europejskiej Agencji Leków. Druga to suplementy diety. Są one środkami spożywczymi, a nie produktami leczniczymi, więc podlegają innej kontroli jakości i nie mają ChPL. Informacje na opakowaniu suplementu nie są równoważne wskazaniom leku.
Różnica ma znaczenie praktyczne. Interakcje i ostrzeżenia opisane w ChPL dotyczą melatoniny jako substancji, więc ostrożność przy alkoholu, prowadzeniu pojazdów i lekach nasennych obowiązuje także wtedy, gdy melatonina pochodzi z suplementu. Z kolei wskazanie, pora i czas leczenia z ChPL odnoszą się do produktu leczniczego i nie przenoszą się automatycznie na każdy produkt z melatoniną na półce.
Dane o lekach w tej karcie pochodzą z ChPL Circadin oraz, przy lekach na receptę, z ChPL zolpidemu (Stilnox) i trazodonu (Trittico CR). Karta nie podaje dawek; dawkę ustala lekarz po rozmowie z pacjentem.
2. Dla kogo melatonina na sen według ChPL
Punkt 4.1 ChPL Circadin wskazuje melatoninę jako monoterapię w krótkotrwałym leczeniu pierwotnej bezsenności charakteryzującej się niską jakością snu, u pacjentów w wieku 55 lat i starszych. Każde z tych słów ma znaczenie dla oceny, czy dana osoba mieści się we wskazaniu.
Pierwotna oznacza bezsenność, której nie tłumaczy inna choroba, lek ani substancja. Jeśli zła jakość snu wynika z depresji, zaburzeń lękowych, bólu, bezdechu sennego albo przyjmowanych leków, samo uzupełnienie melatoniny nie dotyka przyczyny. Krótkotrwałe oznacza, że ChPL nie przewiduje stosowania bez końca; leczenie ma określony horyzont. Niska jakość snu to sen płytki, przerywany i nieregenerujący, a nie wyłącznie późne zasypianie.
U osób młodszych niż 55 lat produkt leczniczy z melatoniną nie ma tego wskazania w ChPL. Oznacza to, że dokument rejestracyjny nie obejmuje tej grupy wskazaniem i nie opisuje dla niej skuteczności. W takiej sytuacji decyzja o próbie leczenia powinna wynikać z rozmowy z lekarzem, a nie z reklamy suplementu.
3. Praca zmianowa i zmiana stref czasowych: stan dokumentacji
Melatonina jest popularnie kojarzona z przestawianiem zegara biologicznego: przy pracy na zmiany, po podróży przez kilka stref czasowych albo przy przesuniętej fazie snu, gdy ktoś stale zasypia i budzi się bardzo późno. Hormon rzeczywiście uczestniczy w regulacji rytmu dobowego, dlatego takie zastosowania są przedmiotem badań.
Trzeba jednak odnotować wprost: ChPL Circadin nie obejmuje tych sytuacji i nie podaje pory przyjmowania melatoniny przy zmianie stref czasowych ani przy przesuniętej fazie snu. Pora ma tu duże znaczenie, bo melatonina przyjęta w niewłaściwym momencie może przesuwać rytm w niepożądanym kierunku. Osoba pracująca w systemie zmianowym, z nasiloną sennością w pracy albo z bezsennością utrzymującą się po powrocie z podróży, powinna ustalić sposób postępowania z lekarzem.
Przy pracy zmianowej równie istotne jak sama melatonina są stałe pory snu, zaciemnienie sypialni w ciągu dnia, ograniczenie jasnego światła przed snem i ostrożność za kierownicą w drodze z nocnej zmiany.
4. Kiedy przyjmować melatoninę i jak długo
Punkt 4.2 ChPL Circadin podaje porę przyjęcia: po posiłku, 1-2 godziny przed snem. Ten odstęp wynika z tego, że melatonina ma przygotować organizm do snu, a nie działać jak środek usypiający w chwili połknięcia. Przyjęcie tabletki dopiero w łóżku albo w środku nocy, po przebudzeniu, nie odpowiada zapisom ChPL.
Ponieważ ChPL wiąże przyjęcie z planowaną porą snu, sens ma przede wszystkim przy w miarę stałym rytmie dnia. Kto kładzie się spać raz o 22, a raz o 2 w nocy, nie odtworzy zapisu z ChPL, a nieregularny grafik sam w sobie bywa przyczyną kłopotów ze snem.
Ten sam punkt określa czas leczenia: do 13 tygodni. Po tym okresie sens dalszego stosowania ocenia lekarz. Jeśli sen nie poprawia się mimo przestrzegania pory, warto wrócić do pytania o przyczynę bezsenności zamiast wydłużać kurację na własną rękę.
- Pora z ChPL: po posiłku, 1-2 godziny przed planowanym snem.
- Czas leczenia z ChPL: do 13 tygodni.
- Dawka: ustala lekarz; karta jej nie podaje.
- Suplementy diety: zalecenia producenta nie są zapisem ChPL i mogą się od niego różnić.
5. Alkohol, senność i prowadzenie pojazdów
Według punktu 4.5 ChPL Circadin podczas stosowania melatoniny nie należy spożywać alkoholu, ponieważ zmniejsza on skuteczność jej działania nasennego. To odwrotność częstego założenia, że kieliszek wina „pomoże” melatoninie; w świetle ChPL przeszkadza.
Punkt 4.7 przypisuje melatoninie umiarkowany wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, ponieważ może wywoływać senność. Osoba, która po przyjęciu melatoniny odczuwa senność rano, powinna ocenić swoją sprawność przed jazdą i omówić ten objaw z lekarzem lub farmaceutą.
6. Czy melatonina uzależnia: co mówią badania z ChPL
Punkt 5.1 ChPL Circadin opisuje, że w badaniach po odstawieniu melatoniny nie obserwowano efektu odbicia, czyli nagłego nasilenia bezsenności, ani nasilenia objawów odstawienia.
Precyzja ma tu jednak znaczenie: ChPL nie zawiera zdania „melatonina nie uzależnia” i taki cytat nie powinien być jej przypisywany. Dokument mówi o braku efektu odbicia i objawów odstawienia w badaniach. Dla pacjenta wniosek praktyczny jest taki, że ChPL melatoniny nie zawiera ostrzeżenia o uzależnieniu, jakie znajduje się w ChPL zolpidemu i benzodiazepin.
Jeśli po zakończeniu kuracji sen znów się pogarsza, może to oznaczać, że przyczyna bezsenności nie została usunięta. To sygnał, by wrócić do lekarza, a nie by przyjmować melatoninę bezterminowo.
7. Melatonina a leki nasenne i przeciwdepresyjne na receptę
Punkt 4.5 ChPL Circadin odnotowuje, że melatonina może nasilać działanie uspokajające benzodiazepin i leków niebenzodiazepinowych z grupy Z (zaleplon, zolpidem, zopiklon). Osoba, która przyjmuje lek nasenny lub uspokajający, nie powinna dokładać melatoniny bez wiedzy lekarza; dotyczy to także suplementów diety.
Zolpidem jest lekiem Rp zawierającym substancję psychotropową grupy IV-P. Jego ChPL przewiduje krótkotrwałe leczenie bezsenności u dorosłych, gdy powoduje ona osłabienie uniemożliwiające funkcjonowanie lub dotkliwe cierpienie. Czas stosowania nie powinien przekraczać 4 tygodni, włącznie z okresem stopniowego odstawiania. ChPL ostrzega przed nadużywaniem i uzależnieniem psychicznym lub fizycznym, przed złożonymi zachowaniami w czasie snu oraz przed zaburzeniami sprawności następnego dnia; zaleca co najmniej 8 godzin między przyjęciem a prowadzeniem pojazdu. Według ChPL w czasie przyjmowania zolpidemu nie należy spożywać alkoholu ani innych substancji psychoaktywnych.
Trazodon, dostępny między innymi jako Trittico, jest lekiem przeciwdepresyjnym Rp. Jego ChPL wskazuje go w zaburzeniach depresyjnych o różnej etiologii, w tym w depresji przebiegającej z lękiem, a nie jako lek na samą bezsenność. ChPL odnotowuje brak dowodów na jego uzależniające działanie, ale stwierdza, że trazodon nasila uspokajające działanie alkoholu i podczas leczenia nie należy spożywać alkoholu. Zolpidem i benzodiazepiny to substancje psychotropowe grupy IV-P; zasady wystawiania recept na takie leki opisuje karta o receptach na leki psychotropowe.
| Substancja | Status i wskazanie według dokumentów | Uwaga z ChPL |
|---|---|---|
| Melatonina w produkcie leczniczym Circadin | krótkotrwałe leczenie pierwotnej bezsenności z niską jakością snu u osób 55+ | alkohol zmniejsza skuteczność melatoniny; po odstawieniu w badaniach bez efektu odbicia |
| Melatonina w suplemencie diety | środek spożywczy, bez wskazań leczniczych i bez ChPL | kontrola jakości suplementu inna niż dla produktów leczniczych |
| Zolpidem | lek Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P; krótkotrwałe leczenie bezsenności u dorosłych, gdy uniemożliwia funkcjonowanie lub powoduje dotkliwe cierpienie | leczenie zolpidemem nie dłużej niż 4 tygodnie z odstawianiem; ryzyko uzależnienia |
| Trazodon | lek przeciwdepresyjny Rp; zaburzenia depresyjne, w tym depresja z lękiem | przy trazodonie nie należy spożywać alkoholu |
8. Kiedy bezsenność wymaga oceny lekarskiej
ChPL zolpidemu zawiera zapis przydatny także przy melatoninie: utrzymywanie się bezsenności po 7-14 dniach leczenia może wskazywać na pierwotne zaburzenia psychiczne lub fizyczne, które wymagają rozpoznania. Bezsenność bywa objawem depresji, zaburzeń lękowych czy choroby afektywnej, a wtedy leczy się chorobę podstawową, nie sam sen.
Do lekarza warto zgłosić się, gdy kłopoty ze snem trwają tygodniami, gdy towarzyszy im obniżony nastrój, utrata zainteresowań, silny lęk, chrapanie z przerwami w oddychaniu albo nadmierna senność w ciągu dnia. Myśli o odebraniu sobie życia są sygnałem do pilnej pomocy: 116 123 (dorośli w kryzysie, całodobowo, bezpłatnie), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo, bezpłatnie), a przy bezpośrednim zagrożeniu 112.
9. Rekord do rozmowy z lekarzem o śnie
Ocena bezsenności opiera się w dużej mierze na wywiadzie. Im pełniejszy obraz pacjent przyniesie, tym łatwiej oddzielić bezsenność pierwotną od objawu innej choroby i dobrać postępowanie. Praktycznym narzędziem jest dzienniczek snu prowadzony przez dwa do trzech tygodni, w którym zapisuje się kilka stałych pozycji.
- Godzina położenia się, przybliżony czas zasypiania, liczba przebudzeń i godzina wstania.
- Samopoczucie rano i senność w ciągu dnia, w tym drzemki.
- Pora i ilość kawy, herbaty, napojów energetycznych oraz alkoholu.
- Wszystkie przyjmowane leki i suplementy, z melatoniną włącznie, wraz z porą przyjęcia.
- Grafik pracy, zwłaszcza zmiany nocne, oraz podróże przez strefy czasowe.
- Obserwacje bliskich: głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu, ruchy nóg w nocy.
- Nastrój, napięcie i zamartwianie się wieczorem, utrata zainteresowań.
10. Zakres usługi Medirecept przy zaburzeniach snu
Medirecept nie zaczyna leczenia bezsenności i nie stawia rozpoznania. Obsługuje wyłącznie kontynuację leczenia psychiatrycznego już prowadzonego i udokumentowanego. Wniosek składa się przez formularz z wywiadem, ocenia go orzekający lekarz, który może zadać pytania dodatkowe na czacie albo odmówić wystawienia recepty. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
Osoba, której bezsenność jest nowa, nasila się albo nie odpowiada na dotychczasowe leczenie, powinna trafić do lekarza rodzinnego lub psychiatry na wizytę. Opis trybu kontynuacji zawiera strona e-recepty psychiatrycznej.
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Circadin (EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Stilnox (zolpidem, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (trazodon, URPL)
Psychiatria kosztuje 250,00 zł. O wystawieniu dokumentu decyduje lekarz. Przejdź do wniosku o kontynuację.