1. Definicja: co to jest CHAD
Skrót CHAD oznacza chorobę afektywną dwubiegunową, w klasyfikacjach nazywaną zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi. „Dwubiegunowa” odnosi się do dwóch przeciwnych biegunów nastroju: obniżenia w depresji i patologicznego podwyższenia w manii lub hipomanii. Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze, co odróżnia CHAD od zwykłych wahań nastroju, które zna każdy.
W praktyce klinicznej wyróżnia się kilka postaci. W CHAD typu I występuje co najmniej jeden pełny epizod manii, zwykle obok epizodów depresji. W CHAD typu II pojawiają się epizody depresji i hipomanii, czyli łagodniejszej postaci podwyższonego nastroju, bez pełnej manii. Cyklotymia to długotrwała, łagodniejsza niestabilność nastroju. Choroba zwykle ujawnia się u młodych dorosłych i ma przebieg nawrotowy.
2. Objawy poszczególnych epizodów
Objawy zależą od fazy choroby. Każdy rodzaj epizodu ma inny obraz:
- mania: wyraźnie podwyższony lub drażliwy nastrój, zmniejszona potrzeba snu bez zmęczenia, przyspieszona mowa i gonitwa myśli, przecenianie własnych możliwości, ryzykowne wydatki, decyzje i zachowania; przy ciężkiej manii mogą pojawić się urojenia;
- hipomania: te same zmiany w łagodniejszym nasileniu, często odbierane przez chorego jako przypływ energii i produktywności, a przez bliskich jako „inny niż zwykle”;
- depresja: obniżony nastrój, utrata zainteresowań i radości, spadek energii, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, myśli rezygnacyjne lub samobójcze;
- Stan mieszany: objawy obu biegunów jednocześnie, np. przygnębienie z pobudzeniem i gonitwą myśli; to faza szczególnie obciążająca i ryzykowna.
3. CHAD a depresja jednobiegunowa
Epizod depresji w CHAD może wyglądać tak samo jak w depresji nawracającej. Różnicę tworzy historia: w CHAD kiedykolwiek wystąpił epizod manii lub hipomanii. Hipomania bywa łagodna i przyjemna, więc pacjent często o niej nie wspomina, a choroba przez lata jest leczona jako sama depresja. Pomaga relacja bliskich, którzy pamiętają okresy „nadmiaru energii”.
To rozróżnienie zmienia leczenie. U osoby z CHAD lek przeciwdepresyjny stosowany bez stabilizatora nastroju może sprzyjać zmianie fazy na manię lub hipomanię albo przyspieszać zmiany faz, dlatego psychiatra zwykle sięga najpierw po stabilizator lub odpowiedni lek przeciwpsychotyczny. Opis depresji jednobiegunowej zawiera karta o depresji, a przegląd grupy leków karta leków przeciwdepresyjnych.
4. Przyczyny, dziedziczenie i czynniki wyzwalające
Dokładny mechanizm choroby nie jest znany. Najsilniej udokumentowany czynnik ryzyka to obciążenie rodzinne: CHAD wyraźnie częściej występuje u krewnych pierwszego stopnia osób chorych. Dziedziczy się jednak podatność, a nie samą chorobę; wiele osób z obciążeniem rodzinnym nigdy nie zachoruje.
Epizody mogą wyzwalać m.in. zaburzenia rytmu snu, np. praca zmianowa lub zarwane noce, silny stres, poród, nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych oraz samodzielne odstawienie leków. Do rozpoznania potrzebne jest też wykluczenie przyczyn somatycznych, takich jak choroby tarczycy, oraz wpływu leków i substancji.
5. Diagnoza: kto stawia diagnozę i na jakiej podstawie
Rozpoznanie CHAD stawia psychiatra. Nie ma badania krwi ani testu, który by je potwierdzał; podstawą jest szczegółowy wywiad o przebiegu nastroju w ciągu lat, wywiad od bliskich, ocena stanu psychicznego i wykluczenie innych przyczyn. Pomocne bywa prowadzenie dziennika nastroju i snu przez kilka tygodni.
Lekarz różnicuje CHAD z innymi stanami, w których nastrój i zachowanie zmieniają się gwałtownie. Należą do nich zaburzenia osobowości z niestabilnością emocjonalną, opisane w karcie o borderline, ADHD z impulsywnością, zaburzenia psychotyczne, a także zmiany wywołane substancjami. Wahania w borderline trwają zwykle godziny lub dni i wiążą się z sytuacjami w relacjach, a epizody CHAD to dłuższe okresy odmiennego funkcjonowania.
Do psychiatry w ramach NFZ nie trzeba skierowania. Dorośli mieszkający na obszarze działania centrum zdrowia psychicznego mogą zgłosić się tam bez skierowania i bez zapisu, przez punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny. Oddział dzienny i szpital wymagają skierowania, ale w nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez niego, a decyzję podejmuje lekarz izby przyjęć.
6. Leczenie: stabilizatory, leki przeciwpsychotyczne i psychoterapia
Leczenie CHAD jest długotrwałe i ma dwa cele: opanowanie bieżącego epizodu oraz zapobieganie nawrotom. Zestawienie wskazań zapisanych w ChPL substancji, które najczęściej pojawiają się w tej chorobie, zawiera tabela; dobór leku i jego zmiany należą do psychiatry.
| Element leczenia | Zastosowanie w CHAD | Status i uwagi |
|---|---|---|
| Lit (węglan litu) | Według ChPL leczenie epizodu maniakalnego i zapobieganie nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej | Kategoria Rp; wymaga regularnego oznaczania stężenia litu we krwi |
| Lamotrygina | Według ChPL zapobieganie epizodom depresji u dorosłych z CHAD typu I, u których przeważają epizody depresji; nie jest wskazana w doraźnym leczeniu epizodów manii ani depresji | Kategoria Rp; w pierwszych tygodniach wymaga obserwacji skóry |
| Kwetiapina (np. Ketrel) | Według ChPL leczenie umiarkowanych i ciężkich epizodów manii, ciężkich epizodów depresji w przebiegu CHAD oraz zapobieganie nawrotom u osób, które zareagowały na ten lek | Kategoria Rp; lek przeciwpsychotyczny, wymaga kontroli parametrów metabolicznych |
| Psychoedukacja | Nauka rozpoznawania wczesnych objawów nawrotu i czynników wyzwalających, także przez bliskich | Uzupełnia leczenie farmakologiczne, nie zastępuje go |
| Psychoterapia | Regulacja rytmu dnia i snu, praca nad przestrzeganiem leczenia i relacjami | W NFZ wymaga skierowania z planem leczenia |
7. Monitorowanie i bezpieczeństwo leków
Lit ma mały współczynnik terapeutyczny: stężenia toksyczne są zbliżone do terapeutycznych. Dlatego ChPL wymaga ustalania dawki na podstawie stężenia litu we krwi, kontrolowanego na początku terapii co najmniej raz w tygodniu, a później rzadziej. Przed leczeniem ocenia się czynność tarczycy, nerek i serca (EKG) oraz stężenie sodu, glukozy i wapnia, a w trakcie okresowo kontroluje się nerki i wapń. Lit jest przeciwwskazany m.in. w ciężkiej niewydolności nerek, w ciąży i podczas karmienia piersią. Stosowanie w I trymestrze wiąże się ze zwiększoną częstością wad wrodzonych, zwłaszcza serca, więc planowanie ciąży wymaga wcześniejszego uzgodnienia z psychiatrą.
Objawy zatrucia litem to m.in. biegunka, wymioty, drżenie, niezborność ruchów, zaburzenia mowy, splątanie i senność; Według ChPL leczenie trzeba wtedy natychmiast przerwać, dlatego przy takich objawach potrzebny jest pilny kontakt z lekarzem. Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki moczopędne, inhibitory ACE i sartany, a odwodnienie, biegunka czy obfite pocenie zwiększają ryzyko toksyczności. Każdy nowy lek, także popularny środek przeciwbólowy z apteki, trzeba więc uzgodnić z lekarzem.
Przy lamotryginie główne ryzyko to wysypka, zwykle w ciągu pierwszych 8 tygodni leczenia. W badaniach u pacjentów z CHAD wysypka o znacznym nasileniu występowała u około 1 na 1000 osób, a ChPL opisuje także potencjalnie zagrażające życiu reakcje, takie jak zespół Stevensa-Johnsona. Ryzyko rośnie przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki i przy jednoczesnym przyjmowaniu walproinianu. Każda wysypka wymaga natychmiastowej oceny lekarza; ChPL zaleca odstawienie lamotryginy, dopóki nie wyjaśni się, że wysypka nie ma z nią związku, a po zespole Stevensa-Johnsona leczenia nigdy się nie wznawia. Kwetiapina wymaga kontroli masy ciała, glukozy i lipidów; opis produktu zawiera karta leku Ketrel.
8. Ostrzeżenie przy leczeniu depresji w CHAD
ChPL kwetiapiny przypomina, że depresja w przebiegu CHAD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem myśli samobójczych, samookaleczeń i samobójstw, które utrzymuje się do czasu uzyskania istotnej klinicznie remisji. W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki leków o działaniu przeciwdepresyjnym lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. W badaniach kwetiapiny w ciężkiej depresji dwubiegunowej zdarzenia związane z próbami samobójczymi u młodych dorosłych poniżej 25 lat wystąpiły u 3,0% leczonych wobec 0% w grupie placebo.
Jeśli takie myśli się pojawią lub nasilą, trzeba od razu skontaktować się z lekarzem prowadzącym, a w bezpośrednim zagrożeniu dzwonić pod 112. Bliscy powinni wiedzieć, na jakie zmiany zachowania zwracać uwagę.
9. Plan zapobiegania nawrotom
Leki zmniejszają ryzyko nawrotu, ale stabilność buduje się też codziennymi nawykami. Plan warto spisać razem z psychiatrą i przekazać bliskim:
- stałe pory snu i wstawania, także w weekendy i podczas podróży;
- dziennik nastroju, snu i energii, który pozwala wcześnie zauważyć zmianę fazy;
- lista własnych sygnałów ostrzegawczych, np. skracanie snu bez zmęczenia, nagłe pomysły na duże wydatki, wycofanie się z kontaktów;
- ograniczenie alkoholu i rezygnacja z substancji psychoaktywnych;
- nieprzerywanie leków bez decyzji lekarza, nawet przy dobrym samopoczuciu;
- Kontakt do lekarza prowadzącego i do placówki, w której można uzyskać pomoc w kryzysie.
10. Sytuacje pilne: kiedy szukać pomocy od razu
Pomocy trzeba szukać bez zwłoki przy myślach samobójczych lub planie odebrania sobie życia, przy objawach manii z utratą kontroli nad zachowaniem, urojeniach, braku snu przez kolejne noce oraz przy objawach zatrucia litem. Numery, pod którymi można uzyskać wsparcie:
- 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
- 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
- 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo;
- 112 - numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia.
11. Leczenie online: co jest możliwe przy CHAD
Rozpoznania CHAD i pierwszego doboru leku nie da się przenieść do formularza; to zadanie psychiatry na wizycie. Ostry epizod manii, depresji czy stan mieszany również wymaga bezpośredniej oceny specjalisty, a nie wniosku online.
W medirecept wniosek dotyczy wyłącznie kontynuacji leczenia już prowadzonego i udokumentowanego przez psychiatrę, w stabilnym okresie choroby. Lit, lamotrygina i kwetiapina mają kategorię Rp i nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu. Formularz z wywiadem ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a pytania dodatkowe trafiają na czat. Przy leczeniu litem lekarz może poprosić o aktualne wyniki stężenia litu i badań kontrolnych. Lekarz może odmówić i odesłać do psychiatry; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, ponieważ dotyczy oceny wniosku.
O zwolnieniu lekarskim przy CHAD decyduje lekarz na podstawie stwierdzonej niezdolności do pracy, nie samego rozpoznania. Wymagane dokumenty opisuje karta dokumentacji do wniosku, a zakres usługi strona e-recepty psychiatrycznej. Zaburzenia nastroju mogą współwystępować z ADHD; tę relację omawia karta o ADHD u dorosłych.
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
- Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
Psychiatria kosztuje 250,00 zł. O wystawieniu dokumentu decyduje lekarz. Złóż wniosek o kontynuację leczenia.